Ayşen Işık

“Hiç o güne kadar uğruna didindiğiniz ne varsa elinizde patladığı oldu mu? Daha doğrusu bunun farkına vardınız mı?”
(Hiç Aklımda Yokken, Sf.22)

Neredeyse bütün hikayelere gölgesini düşüren bir soruyla başlayacağım yazıya. Sorunun tınısı, soruluş biçimi, açıktan ya da saklıdan duyuruluşu, hikayelerle kurduğunuz bağlantının manasını da yaratıyor zira. Hayatlarının seyri değişmiş, bir geçiş süreci içinde olan anlatıcıların, hiç tanımadığı diğerlerine, yabancı, bilinmeyen, aşikâr bir kişiliği, çehresi olmayan bir dünyaya seslenmeyi yeğlediklerini derinden hissedip yerinizi, pozisyonunuzu buna nazaran belirleyiveriyorsunuz.

0000000687899 1 ygwc Hiç Aklımda Yokken, Ayça Erol, 128 syf., Alakarga Yayınları Mart-2016.

‘Hiç Aklımda Yokken’ içindeki pek çok hikayede, hesapta olmayan birtakım vakalar, kendileri yahut birileri yüzünden hayalleri alt üst olmuş, hevesleri kaçmış, benlik hisleri yara almış, desteklerini yitirmiş, üzerlerinde denetimlerini aşan güçlerin tehdidini, baskısını hisseden, diğerleriyle ilgi kurmaya pek de can atmayan, kendi karanlık istikametlerinin, zaaflarının, yanılgılarının farkında olan, kendine dönmüş, yaşadığı konutu, çevreyi değiştirmiş, oluruna bırakmış, arayış ya da bekleyiş içinde karakterler çıkıyor karşımıza. Hikayeler, onların (şimdilik) askıya alınmış görünen veyahut öylesine sürdürdükleri yaşantılarından bir kesitle, hayatın öngörülmezliği, planlarımızın boşunalığı, kuşatılmışlığımız, kırılganlığımız üzerine kurulmuş. Hikayelerin gücünü, tesirini arttıran en değerli ögeyse, muharririn karakter yaratmadaki dikkate bedel başarısı. Yazı içindeki alıntıların çokluğu da bundan, umarım hem hikaye bireyleri hakkında hem onların dünyaları hakkında bir nebze fikir verir okura.

Farkında olmadan yeniden plan yapıyorum. Birebir tuzağa düşmek üzereyim. Her şey bu türlü başlıyor. Minik planlarla. Sabah yumurtanı nasıl pişireceğine karar veriyorsun, bir gece evvel işe gideceğin gömleği ütülüyorsun ya da tezgâhtarları nasıl tavlarım diye baş patlatmaya başlıyorsun. Sonra kendini kızla birlikte düğün yeri bakarken, puset seçerken, yaz tatili için erken rezervasyon yaptırırken buluyorsun.” (Hiç Aklımda Yokken, Sf. 24)

Hatırlamak istemediğim kadar uzun vakittir yaratıcı müelliflik kursunda eğitmenlik yapıyorum. Kursun isminden, takınmak zorunda olduğum yapmacık tabirden, katılanların ise her şeyinden nefret ediyorum.” (Her Şeyin Cümlesi, Sf.65)

Bizim üzere beşerler. Hakikaten bu türlü bir alt cins gelişti. Yapmacık, huzursuz, mızmız fakat âlâ rol kesen. Nijeryalı kızların, ozon katmanının, Akdeniz foklarının meselelerine hassas görünen ancak her gece yanında nefes almaya çalışan insanın sıkıntılarına aldırmayan.” (İnsan Kokan Toprak, Sf.30)

Kendi hayatının gidişatından emin olamayan birine kim, neyi danışır ki? Bu türlü şirketlerde özgüvenli görünmemek mevtle eş manalıydı. Ortalık ne istediğini bilen, her işten anlayan, ömrü en küçük sırlarına dek çözmüş beşerlerle doluydu. Daha lafı bitmeden müdürünün gözlerinde işinin bittiğini gördü.” (Yeşil, Sf. 78)

0001793194001 1 iVvG Sonra Sincaplar Geldi, Ayça Erkol, Alakarga Yayınları Ocak-2019

Muharrir, yaşı, cinsiyeti, işi gücü, toplumsal statüsü, yaşadığı mahalle, etraf fark etmeksizin kendi dünyalarında, oldukları ve göründükleri halleriyle resmettiği, kendi ruhlarına, vücutlarına kavuşturduğu çeşit çeşit karakterle buluşturuyor sizi. Ne kendilerinde, ne öykülerinde, ne lisanlarında hiçbir yapaylık hissetmiyorsunuz. Çay ocağı işleten esnaftan, günümüz iş dünyasının insanı insanlıktan çıkaran rekabetçi, baskıcı şartlarından tükenmiş plaza çalışanına, mesken bayanından, sokaklarda yatanına, müellif olmayı başına koymuş cin bakışlı yeniyetmelerden, gece yarısı kapıyı çalan kâhin kılıklı düşsel kahramana, siyasi bir figürden, seri katile varıncaya, son derece enteresan, tuhaf, yarı kaçık beşerler bunlar. Hayvanlara tecavüz edeni de var, sinsice vefata davetiye çıkaranı da, her yılbaşında noel babayı öldürme niyetiyle çatılarda bekleyen meczubu da. Bütün bu insanları kendi gerçeklikleri içinde gösterebilmesi, öyküleriyle fark edilmelerini sağlaması muharririn hikaye yazmadaki yetkinliğini de ortaya koyuyor doğal.

Muharrir, ‘Sonra Sincaplar Geldi’ ve ‘Bir Kış Gecesi Misafiri’ndeki hikayelerde adeta kılık değiştirip daha hür, daha özgüvenli, zihni öteki türlü işleyen, oyuncu bir kimlikle çıkıyor okurun karşısına. Yaratma sürecinde, iç sese karışan anonim otoritenin sesine kulaklarını tıkadığı muhakkak. Bahislerinin seçimi, kıssa ediş biçimi, anlatının içinde çoğalan karakterler, genişleyen vakit aralıkları, hikayeye öteki bir boyut katan hikaye içine yerleştirilmiş kıssalar çabucak göze çarpıyor. Cümlelerin akışındaki rahatlık, bir cümlenin akabinde oburu zaten, hiç gayretsiz gelip yerini buluyormuş hissi veriyor. Seçtiği detaylar, bakışımızı yönlendirdiği objeler, tercih ettiği açık, dolaysız anlatım, bireylerine nazaran biçimlendirdiği lisan, dozu uygun ayarlanmış mizah ögesi, okumanın hazzını artırıyor. Hikayeler lisanı, anlatımı, kurgusuyla okuru zorlamayan cinsten lakin bu onların çarçabuk tüketilen metinler olduğu yanılgısına düşürmesin. Bazen bir obje, bazen bir his, bir renk ya da bir sözcük, bir nevi çapa fonksiyonu görerek hikayenin, hikayedeki şahısların belleğinizde yer etmesini sağlıyor. Birinci kitapta salıncak, gelincik, şeftali, yöresel kıyafetli bir bez bebek, karakterin ruhuna baskı yapan, yalnızca bir renk olmaktan çıkan yeşil aklınızda nasıl iz bırakıyorsa, bu hikayelerde de bir tişört, bir sincap, bir sokak kedisi, bir köpek, bir ezgi, işlemeli bir terlik, porselen pasta tabağındaki bir fotoğraf, karakterin üşüme hissi veyahut bir şiddet sahnesinin tasviri hikaye üzerine düşünme ve yorumlama imkânı sağlıyor. 

0001888204001 1 UrOq Bir Kış Gecesi Konuğu, Ayça Erkol, 140 syf., Alakarga Yayınları Eylül-2020

Aydın’ın üzerindeki tişörtte sarı gözlü bir kaplan vardı. Kaplan, sarı gözünü bir an bile kırpmadan kendisine bakanın üzerine dikiyor, erkeğin göğsünden fırlayabilse neler yapacağını tehditkâr bakışları ve kötülükle büzülmüş ağzıyla anlatıyordu. Beril, el örgüsü, alaca bulaca bir hırkaya sarınmış, onun içinde adeta kaybolmuştu.” (Sonra Sincaplar Geldi, Sf.71)

Aydın’ın o sıralar bıraktığı sakalını çok sevmişti. “Sakalsız, çocuk üzere oluyorsun”, diye takılmıştı bir sabah banyoda yüzünü okşarken. “Saf, tombul yanaklı bir oğlan çocuğu üzere. Lütfen kesme.” Niyeti alay etmek değildi. Aydın başını tutup da küvetin kenarına vurduğunda tıpkı taşlar kan içinde kalmıştı. Beril yerde yatarken kan lekelerini muhakkak biçimlere benzetmeye çalışmış, başaramamıştı.” (Sonra Sincaplar Geldi, Sf.74)

‘Sonra Sincaplar Geldi’ kitabında yüklü olarak bayan erkek alakalarını odağa alan muharrir, ‘Bir Kış Gecesi Misafiri’ndeki öykülerdeyse tahammülsüzlüğün, şiddetin, berbatlığın, dışlamanın, dışlanmanın izlerini sürmüş. Karakterlerine ayna tutup birinin gözleriyle başkasına baktırırken, içinde yaşadığımız vaktin telaşlarına, hikaye bireylerinin kendileriyle, öbür beşerlerle yakın, doyurucu alakalar kuramamasına, ortak kaygılara, (taklit) dileklere, körelen yeteneklere, insanın gücünü eriten, diğerlerinin yanında bile yapayalnız olduğunu fark ettiren o büyük boşluk hissine, anlamsızlık hissine temas ettirebiliyor. Birinci kitabında olduğu üzere, erkek karakterlerin dünyalarına girip zihinlerini cüretle kurcalamayı sürdürüyor. “Django Reinhardt, Kurtar Beni”, “Amerika’nın Drama Kraliçesi”, “Saklambaç”, “Alain Delon”, “Çay Saati” layıkıyla kotarılmış hikayeler.

Bu sefer daha karmaşık bir şeyin ortasındasın. Üstelik seyirci değil başroldesin. Bayanın evli olduğunu biliyordun. Bu seni bir müddet durdurdu fakat yalnızca bir mühlet. Daima dizlerinin beş parmak üzerinde biten kalem eteklerinden görünen düzgün, pürüzsüz bacakları, bakışlarındaki edepsiz meydan okuma, saçlarından yayılan yarı pudramsı koku bu süreyi kısalttıkça kısalttı. Ne vakit işyerinde, fotokopi odasında çılgınca öpüşmeye başladınız, ne vakit otoparkta aletini ağzına almaya başladı hatırlamıyorsun. Her şey ağzını bu kadar uygun kullanması yüzünden aslında. Âlâ konuşuyor, güzel öpüşüyor, düzgün emiyor. O ağızla seni ikna etti.” (Django Reinhardt, Kurtar Beni, Sf.85)

‘Sonra Sincaplar Geldi’ içinde yer alan “Ali Dede Ölüyor” ile “Bir Kış Gecesi Misafiri” hikayelerine ayrıyeten değinmek gerek. Elli altmış sayfalık, biraz masalsı, bol öykülü, iki uzun öykü. Muharririn kendi sözüyle söylersem, bu hikayelerde birbirleriyle ilişkili, metin ilerledikçe sırlarını ortaya koyan hadise örüntüleri var. Yazma kademesinde kapsamlı bir çalışma imkânı bulmanın, akışı ilerletmenin, kurgu ile uğraşmanın zevkini, heyecanını doyasıya yaşadığı o denli belirli ki. Kuşkusuz, bu tıp denemeler yazma uğraşının doğal bir modülü. Merak, tutku, bitmeyen bir heyecan, müellifi daima daha uygununu yapmaya, daha farklıyı denemeye itiyor, neyi, nasıl yapabilirimin alıştırmaları, yazmaya devam ettikçe sürecek bir dilek. Düş gücünü kanatlandırmayı, yeni şeyler keşfetmeyi, içindeki saklıyı çıkarmayı kim istemez? İlgiyle okuduğum, kurgularını zekice bulduğum, bugüne, bugünün insanına, hayata dair söyledikleriyle de dikkatimi çeken bu iki hikaye için şunu da düşünmedim değil. Güya bu hikayeler, başka bir kitapta toplansa daha mı uygun olurdu? Bu halleriyle gölgede mi kalıyorlar, gözden mi kaçıyorlar, bilemedim.

Son olarak, müellifle şimdi tanışmamış olan okurlara, niyet cihanı güçlü, yaratıcılığını her türlü kaynaktan besleyebilen, taradığı alanı her kitapta daha da genişleten bir müellifle tanışacaklarını söylemeliyim. Umarım bu yazı, Bilge Karasu’nun, ‘Ne Kitapsız Ne Kedisiz’de(1) dediği üzere Ayça Erkol’un kitaplarıyla okuru buluşturan o ‘açıklanamaz’ tesadüfe vesile olur.

Dipnot:

‘Ne Kitapsız Ne Kedisiz’ (Metis Yayınları-2017)

“Okur kitap arar ancak kitabın da okurunu bulduğunu ben çok gördüm. Açıklanabilir bir şey söylemiyorum tahminen lakin tesadüflerin birden fazla, açıklayamadığımız için tesadüf görünmez mi?”