Nazilerin işlediği ve yüzyılın en büyük kabahatlerinden biri olan Yahudi soykırımından kalan evrakların şiirleştirildiği ve sözcüğün gerçek manasıyla sıra dışı olan bir kitap, Almanca aslından Türkçeye çevirilerek yayımlandı. Detay Yayınları, Heimrad Backer’ın çeyrek asırlık çalışmasının eseri ‘nachshrift’ isimli başyapıtını, ‘tutanak’ ismiyle okurla buluşturdu. Kitabın mütercimleri Erhan Altan ve Selda Latife. Bu ortada kitabın ismini bilerek küçük harfle yazdık. Bu hususta kitapta rastgele bir bilgi yer almıyor… Lakin kitabın sonunda yer alan yazıların tümünde küçük harf kullanılmış. Ayrıyeten kitabın ismi Almanca aslında da küçük harfle.

Heimrad Backer, 9 Mayıs 1925’te Viyana’da doğar. On üç yaşında kendini Avusturya’nın Hitler Almanyası tarafından ilhakıyla başlayan dalganın içinde bulur. Devrin kültürel iktidarını oluşturan faşist ideolojiyi benimser. Yaşadığı bölgede birtakım yayıncılık faaliyetlerinde bulunur. Bu devirdeki faşist ideolojiye bağlılığı, daha sonra onun ömür uzunluğu sürecek (ve kendi tabiriyle fakat mevtle son bulabilecek) travmasını ve araştırma alanını oluşturur.

Çeyrek yüzyılı aşan mühlet üstünde çalıştığı başyapıtı ‘tutanak’, deneysel şiir de denilen somut şiirin başyapıtlarından biri olarak gösteriliyor… Augusto de Campos tarafından 1956’da yayımlanan ‘Somut Şiir Manifestosu’yla çağdaş sanat ve yazın dağarcığına giren şeklin başat özelliğini, her türlü tipografik gösterenin sayfa boşluğu üzerinde hiçbir biçimsel kural olmadan düzenlenmesi olarak tanımlayabiliriz. Şiire ilişkin his ve fikrin transferi sözcükler, seslerinden büsbütün kopmuş olmasalar bile büyük oranda görsellikleri üzerinden gerçekleşir. Somut şiirde grafik, sessel benzerlik ve yakınlık ögeleri bir kompozisyon öğesi olarak kıymetlendirilir. Uzamın özgürce kullanılması, mananın ideogramik senteziyle bağlaştırılır. Gözün ve sesin birleştirilmesiyle sözsel, sessel, görsel bir bütünlük sağlanır.

Somut şiir tecrübesinin kaynak metinlerinden ve birebir vakitte bir belgesel çalışma oluşu nedeniyle belgesel şiir diye de isimlendirilen ‘tutanak’, çağdaş Türkçe şiir için bu istikametiyle de değerli bir kazanım olarak kıymetlendirilebilir.

Kitap tek bir “somut şiir metnin”den oluşuyor. Metinler faşist rejim müddetince Musevileri maksat alan ve soykırımla sonuçlanacak insanlık cürmünün evraklarından yola çıkılarak üretilmiş…

Anlaşılan o ki Heimrad Backer, Adorno’nun Aushcwitz’den sonra şiir yazmanın barbarca olduğu savını noktasından virgülüne kadar kale alarak çalışmış. Zira ‘tutanak’, Auschwitz’den sonra yazılmış şiir değil. Şahsen Auschwitz’in yazıldığı bir kitap olmuş…

Yeri gelmişken ünlü düşünürün bu bahisteki kelamlarını hatırlayalım: “Auschwitz’ten sonra şiir yazmanın barbarca olduğu tezimi yumuşatmak üzere bir niyetim yok. Bu kelam, angaje (committed) edebiyata ilham veren dürtüyü olumsuz biçimiyle söz ediyor. Sartre’ın ‘Mezarsız Ölüler’ oyunundaki bir karakterin sorduğu ‘İnsanları kemikleri kırılıncaya dek döven birilerinin var olduğu bir dünyada yaşamanın rastgele bir manası var mı?’ sorusu, birebir vakitte, artık rastgele bir sanat yapıtının var olma hakkı olup olmadığı sorusudur; toplumdaki gerileme yüzünden, angaje edebiyat kavramında tabiatı gereği entelektüel gerilemenin kelam konusu olup olmadığı sorusudur. Ancak edebiyatın bu karara direnmesi gerektiğini söyleyen Enzensberger’in karşılığı da doğruluğunu koruyor: Diğer deyişle, edebiyat, Auschwitz’ten sonra var olmasının kinizme teslimiyet manasına gelmeyeceği bir varlık göstermeli. Gerçek acının boyutları unutuşun hiçbir türlüsünü affetmez; Pascal’ın teolojik bağlamdaki kelamlarını (On ne doit plus dormir) sekülerleştirmek gerekir. Lakin Hegel’in sıkıntı şuuru dediği bu acı, sanatı bir yandan yasaklarken bir yandan da varlığının sürmesini talep eder; acının hâlâ kendi sesini, tesellisini –onun tarafından anında ihanete uğramaksızın – bulabildiği tek yer fiilen sanattır artık. Çağımızın en büyük sanatkarları bunu görmüştür. Yapıtlarının odunsuz radikalliği, tam da formalizm diye karalanan özellikleri, vaktimizin kurbanlarına adanmış biçare şiirlerde bulunmayan dehşetengiz bir güç verir onlara.”

‘tutanak’ı sadece deneysel bir çalışma; somut şiir, görsel şiir anlayışının uygulandığı bir kitap olarak pahalandırmak yanlış olur. Kitap, birebir vakitte büyük bir cürmün işlendiği süreçte, buna karşı çıkmayan herkesin, her şeyin nasıl ortak edileceğini de belgelemekte. Bu türlü vakitlerde sözcüklerin, simgelerin sembollerin, sayıların, sayıların da birer cürüm aletine dönüşmesinin işten bile olmadığı, şiirin en uç lisanıyla ispatlanmakta. Backer, böylesi zamanlardaki toplumsal cürüm iştirakini Freud’dan ödünç alarak kullandığı “ruhsal enfeksiyon”kavramıyla tanımlıyor.

0001891099001 1 JQ0K Tutanak, Heimrad Backer, Mütercim: Erhan Altan, Selda Latife, Detay Yayınları, 2020.

‘tutanak’, tıpkı vakitte, bilhassa “dehşetin estetize edilmiş olması” üzere bıçak sırtı bir noktadan itiraza ve tartışmaya açık bir kitap. Bu bahiste şairin, kendisiyle yapılan ve kitabın sonunda yer alan söyleşide lisana getirdiği açıklamasının yanı sıra Fredrich Achleitner imzalı “Betimlenemez Olanın Betimlenmesi Üzerine yahut ‘tutanak’a Bir Son Söz” başlıklı yazıdaki şu tabirler yol gösterici olabilir: “Nasyonal sosyalist cinayet düzeneğinin topyekûnculuğu saptırılmış ahlakın ve imhanın kinik diyalektiği, ırksal hijyen ve hunharlık ne betimlenebilir ne de temsil edilebilir. Her türlü betimleme gerçekliğin yolunu tıkar, ortaya çıkmasına pürüz olur. Bir yığın çıplak, meyyit, kemikleri sayılacak kadar zayıf insan bedeninin fotoğrafı göze bir nakış üzere görünmeye başlar; bunlar vahim bir fotoğraf gerçekliği oluşturmalarına karşın gerçek dehşet ve acının boyutlarını yansıtmaktan çok uzaktır. Bütün bu gerçekliği, asıl gerçekliği aktarabilecek bir araç, bunun yerini tutabilecek bir gerçeklik yoktur. Her deneme abartılamaz olanın abartılmasıyla sonuçlanır. Böylelikle sonunda ulaşılan ikincil bir gerçeklik ya da kitsch olur. Bu açıdan bakıldığında Heimrad Backer’in müelliflik teşebbüsünün öbürleri üzere daha başından ümitsiz olması gerekirdi.” Achleitner’e nazaran Backer, dehşetin estetize edilmesi tuzağına düşmeden kitsch pürüzünü somut şiirin sistemlerini kullanarak ve gerçeklik illüzyonuna gerek duymadan aşıyor.

Listeler, kayıtlar, sayımlar, yasaklar, tutuklama nedenleri, yakılmış sinegoglar, yasaklanmış davranışların listeleri, talimatlar, tanımlar, tabirler, konuşmalardan alıntılar, bilgiler, sayılar, sayılar, raporlar, kısaltmalar, isimler, meslekler, etkinlikler, sorular, buyruklar, plan lejantları, numaralandırmalar, fragmanlar, tıp deneylerinin betimlemeleri, tarihler, infaz listeleri, ideolojik kalıplar, fotoğraf altları, orta notlar, kenar notları, duruşma protokolleri, son mektuplar, sorgu tutanakları, sözler, itham metinleri, günlük yürüyüşlerin vefat sayılı kilometre listeleri vs… Bunlar ne mi? Hitler faşizminin sesi, kelamı, imgesi, izi, simgesi, sembolü… Dokümanlardaki, kayıtlardaki, arşivlerdeki kayıtları. Bunlar birebir vakitte somut şiirin lisanıyla oluşturulmuş başyapıtlardan biri olan ‘tutanak’ın kaynak metinleri… Gerçekliklerine müdahale edilmeden, somut şiirin lisanına aktarılmış. Sayfa on ikiden bir kısım alıntılayarak örnekleyelim:

alman kanından bireylerle arkadaşlık bağlantısında
bulunduğu için
tekraren ari hasta tedavi ettiği için

yahudi dostu davranışlar nedeniyle
yahudi dostu davranışlar nedeniyle
yahudi dostu davranışlar nedeniyle
yahudi dostu davranışlar nedeniyle

kelamı edilen dükkandan yahudi bir bayana 1 kg bisküvi satıldığı için

Backer, dehşetle ilgili bir betimleme yapmıyor. Rapor da hazırlamış değil. Faillerin ve kurbanların en geniş manada kaydedilmiş lisanını alıntılıyor ve bunu kâfi görüyor… Okuyacağımız alıntı kırk üçüncü sayfadan:

daha sonra II no.lu kamp içindeki alan 
tırmıkla düzeltilecek ve müteakip küme için tekrar
şüphe uyandırmayacak bir hale getirilecek

‘tutanak’ anıtsal bir usul kullanarak değer ve önem kazanan bir yapıt değil. Evrakların somutluğu ve tanıklığında girişilen bir hesaplaşma denilebilir. Sayfa yetmiş birden iki cümle alıntılayacağız. Ama okuyunca hak vereceksiniz;  

iki cümleden çok daha fazlasını anlatan iki cümle bu:

muhtemelen seni bir daha görmeyeceğim,
sesini artık duymayacağım,
seni artık öpemeyeceğim.
oysa ne çok isterdim seni görmeyi,
sadece bir kere bile olsa!

‘tutanak’ta faşizmin uygulanması, soykırımın yürütülmesi sürecinde gerçekleşmiş toplumsal kabahat iştirakinin boyutu belgelerden yola çıkarak tahayyül edilebilir hale getiriliyor. Şiir adına her şeyden evvel yol açıcı, kışkırtıcı bir tavır… Dili bulunduktan sonra anlatılamayacak, açıklanamayacak boyutları gösterilemeyecek acı yoktur denilebilir mi? Lakin lisanını bulmak koşulu önemli… Bir öbür alıntıyla devam edelim. Sayfa seksen beşten dehşetin bir öbür boyutunu aktaran satırlar:

infaz: 20 ya da 21 polonyalı kurşuna dizildi
infaz: 19 ya da 22 polonyalı kurşuna dizildi
infaz: 18 ya da 24 polonyalı kurşuna dizildi
infaz: 20 ya da 21 polonyalı kurşuna dizildi
infaz: 29 ya da 22 polonyalı kurşuna dizildi

Hitler’in öncülüğünde Musevileri ve tüm rejim karşılarını gaye alarak gerçekleştirilen soykırım, somut şiire dönüştürülürken şair tarafından “malzemenin tozunun, tarihsel kirine dokunmadan alındığına” da dikkat çekmek isteriz. Son bir alıntı yapacağız. Sayfa yüz on beşteki tek cümle:

bu benim son mektubum ve sana 
1 eylül’de, saat altıda kurşuna 
dizildiğimi bildiriyorum.  

Kimi şiirlerin, kimi şiir kitaplarının, kimi yapıtların, uzatmayalım kimi şiir teşebbüslerinin öncelikli amaç kitlesi şairlerdir. ‘tutanak’, çağdaş Türkçe şiirde şairler için kılavuz ve kışkırtıcı olması mümkün bir kitap. Lakin bu demek değil ki şiir okurlarının, okurların ilgisini çekmez… Açık söyleyelim 2020 yılının şiir ismine değerli gelişmeleri sıralanırken ‘tutanak’ın, somut şiirin başlangıçtan günümüze başyapıtları ortasında gösterilen bu yapıtın, Türkçeye çevirilerek yayımlanmasının, birinci sıraya yazılması gerektiğini düşünüyoruz…