Hukuk ideolojisi kitaplarımızın birinci sayfalarında, “Hukukun idesi adalettir” yazıyordu. Bunu üstüne basa basa öğretmişlerdi bize. Sonra hayat ile kitaplar ortasında değerli farklar olduğunu anladık: Atanmışların, seçilmişleri vazifeden aldığını ve hukuksuz biçimde yargılanmalarında büyük hissesi olduğunu, “kuvvetli şüphenin” tutuklama için kâfi ve hatta gerekli sayıldığını, yargılamada kanıt yaratmanın kanıt bulmaktan muteber hâle getirildiğini, insanlığa karşı işlenmiş hatalarda vakit aşımının geçersiz sayılma kaidesinin sümen altı edildiğini, masumiyet karinesinin yerinin kayganlaştırıldığını ve bu manada suyun enikonu bulanıklaştırıldığını, yargı erkinin siyasallaştırılarak zedelendiğini, apaçık soykırım cürmü işlenmesine karşın milletlerarası ceza yargılamalarında buna bir türlü soykırım denemediği davalar gördük… Özcesi ihlallerin hakları silikleştirdiği; hamasetin adaleti, şahsî hakları ve özgürlükleri ötelediği günümüzde, vicdan ve bilgi sahibi hukukçularla birlikte insan hakları savunucularının ısrarla dillendirdiği âdil yargılanma kazanımlarını hatırlamak, hatta bunun tam manasıyla hayata geçirilmesini talep eden dokümanları göz önünde tutmak çok değerli.

Memleketler arası Af Örgütü’nün ‘Âdil Yargılanma Kılavuzu’, bu evrakların başında geliyor. Kılavuz, bir yargılamanın âdil olma koşullarını ortaya koyarken insanların, şahsî hakları ve özgürlükleri konusunda bilgi ve fikir edinmesini sağlıyor.

FİZİKİ ŞARTLARIN DEĞİL, YARGILAMANIN HARİKALIĞI

Demokrasiyi, insan haklarını, özgürlükleri ve âdil adaleti tehdit eden ya da en hafif deyişle kendi rejiminin bekası için uygun hâle getiren önderler ve idarelerin günden güne sesini yükselttiği bir periyotta yaşıyoruz. Münasebetiyle hak ve yargılanma şuuru gittikçe ehemmiyet kazanıyor. Milletlerarası Af Örgütü’nün yayımladığı kılavuzdaki bilgiler bu nedenle dikkatle okunmalı.

Âdil yargılamanın güçlü halde savunulabilmesi ve ihlallerin belirlenmesi için bilgiler ve hadise örneklerinin yer aldığı kılavuz, her şeyden evvel bir hukuk metni. Öte yandan kılavuz, hepimizi bunları düşünmeye ve yorumlamaya çağırdığı için bir hukuk ideolojisi metnine dönüşüyor, yargılayan ve yargılananların hiç unutmaması gereken temel ilkeyi hatırlatıyor: “Herkes hukuka uygun bir halde ve âdil yargılanmanın taban gereklerini sağlayan yargı süreci sonucunda mahkûm edilmedikçe pak sayılma ve temiz muamelesi görme hakkına sahiptir.”

0001889856001 1 eBca Memleketler arası Af Örgütü Âdil Yargılanma Kılavuzu, Yayına Hazırlayan: Öznur Sevdiren, Çeviren: Evrim Durmaz, 272 syf., Detay Yayınları, 2020.

Memleketler arası Af Örgütü Türkiye Savunuculuk ve İHE Program Yöneticisi Ruhat Sena Akşener’in, kılavuzun Türkçe baskısına yazdığı önsözdeki tabirler, hem kitaptaki bilgilerin hem de metnin ana fikri âdil yargılanmanın ne kadar değerli olduğunu anımsatıyor bir sefer daha: “Adaletsizlikle ve insan hakları ihlalleriyle çabada, bugün yalnızca hukuk insanları, avukatlar, sanıklar ve yargı organları değil, hak çabası yürüten insan hakları savunucuları tarafından da âdil yargılanma hakkının ve süreçlerinin üniversal olarak ne tabir ettiğinin anlaşılması elzem bir nokta. Günümüzde bilhassa siyasi nitelikteki duruşmaların, hak ihlallerine taban hazırlamasının bu kadar yaygınlaştığı, bunun tüm dünyada görülen bir sorun olmaya başladığı bir noktada, bu hakkın ayrıntılarıyla bilinmesi ve bu yolla gerçekleştirilen savunuculuk faaliyeti, insan hakları çabasının en değerli ayaklarından birini oluşturuyor.”

Akşener’in vurguladığı bir öteki nokta, yasalar ve yargılamanın yapıldığı fiziki şartlar ne kadar “mükemmel” olursa olsun, “suç isnat edilen kişi, memleketler arası normlara uygun yani âdil biçimde yargılanmıyorsa o ülkede adaletten kelam edilemeyeceği.”

HUKUK VE ADALET HATIRLATMASI

Hakkaniyet ve adalet vurgusuyla altı çizilen âdil yargılanma kavramı ile her satırında bağımsızlığa ve tarafsızlığa yapılan göndermelerin buluştuğu kılavuzun yük noktasını şu tabirler oluşturuyor: “Bir hata isnadı ile yargı önünde bulunan birey, devlet düzeneğiyle karşı karşıya gelir. Bir hatayla itham edilen bireye yönelik tavırlar, o devletin ferdî haklara ve hukukun üstünlüğüne ne kadar hürmet gösterdiğine dair somut bir bilgi sağlar. Her ceza yargılaması, devletin adalete bağlılığını ve insan haklarına hürmetini imtihandan geçirir. Bu bağlılık, bir kimsenin terör aksiyonları, insanlığa karşı cürümler, savaş hataları yahut iktidar sahiplerinin güvenliğine yönelik fiiller üzere bir toplumun güvenliğini tehdit eden cürümlerle itham edilmesi durumunda daha da sıkı bir imtihandan geçirilecektir. Her hükümetin, memleketler arası hakkaniyet ölçütlerine saygılı bir biçimde, kabahat işleyenleri bağımsız, tarafsız ve yetkili mahkemelerin önüne çıkarma sorumluluğu vardır. Kelam konusu cürüm ne olursa olsun, beşerler âdil olmayan biçimlerde yargılanırsa sanık, mağdur yahut kamu açısından adalet tesis edilemez.”

Bütün bunları, kişiyi hakkında yürütülen soruşturma ve kovuşturmayla yani kendisine yöneltilen suçlamayla ilgili bilgilendirme, tüzel yardım alma, kısa müddette hâkim karşısına çıkarılma, itiraz, insani şartlarda tutulma ve berbat muamele görmeme, kanun ve mahkemeler önünde eşitlik üzere haklarının korunması tamamlıyor.

Memleketler arası evrak ve kontratlardaki âdil yargılanma tarifinde yer alan, hem kişinin kanunlar önündeki durumunu hem de ceza yargılamasının işleyişinin nasıl olması gerektiğini ortaya koyan, sanık ve savcılık ortasında “silahların eşitliğinin sağlanması” prensibi, kılavuzda anlatılmak istenenlerin âdeta bir özeti üzere. Bir öbür deyişle kılavuzdaki bilgiler, yargılanan kişinin “asgari güvencelerine” ve bunun ferdî teminatların toplamından daha geniş olduğuna işaret ediyor.

Günümüzde pek çok ihlale karşı “silahların eşitliği” unsuru, kılavuzda en arı duru ve detaylı halde açıklanmış: “Savcılığın devletin bütün çarklarını gerisine aldığı ceza yargılamalarında ‘silahların eşitliği’ unsuru, sanığın kendisini savunma hakkının temel garantisidir. Bu prensip, savunmanın argüman makamıyla eşit temelde kendi argümanlarını hazırlayıp sunması ve mahkeme önünde sunulan argümanlara ve kanıtlara itiraz edebilmesi için gerçek bir imkân sağlar. ‘Silahların eşitliği’ unsuruna nazaran, savunma için kâfi vakit ve kolaylıklara sahip olma hakkı ve maddi bilginin savcılık tarafından açıklanması gerekir. Ayrıyeten hukuksal yardım, kanıtlara itiraz, şahit çağırma, soru sorma ve duruşmada hazır bulunma hakları da bu unsurun gereklilikleridir.”

Uzun lafın kısası: Pek çok dava sürecinde göz gerisi edilen masumiyet karinesine ve çiğnenen âdil yargılanma hakkına dair geniş türel bilgilerin yer aldığı kılavuz, adaletin âdilliği için gerekli kaideleri milletlerarası kontratlara dayanarak ortaya koyarken yargılananlara ancak daha çok yargılayanlara hukuku ve adaleti hatırlatıyor.